گروه مشورتی ریاضیات OpenAI؛ حل ۱۰۰ مسئله باز

ماجرا چیست؟

به گزارش TechCrunch AI، شرکت OpenAI روز دوشنبه از تشکیل یک گروه مشورتی مستقل خبر داد که میزبانی آن بر عهده‌ی مؤسسه مطالعات پیشرفته (Institute for Advanced Study) در پرینستون ایالت نیوجرسی است. نام این نهاد «گروه مشورتی ریاضیات و هوش مصنوعی» (Advisory Group on Mathematics and Artificial Intelligence) است و هدف اعلام‌شده‌اش دادن صدای بیشتر به ریاضیدانان در پژوهش‌های ریاضی‌محور این شرکت است.

در متن اعلام این خبر آمده که این گروه پلی میان OpenAI و جامعه‌ی ریاضیات و عموم مردم خواهد بود تا ریاضیدانان در مسیر پیش‌رو نقش داشته باشند. این تصمیم پس از انتشار ناگهانی راه‌حلی برای مسئله‌ی جایزه‌ی هزاره‌ی ناویر-استوکس (Navier-Stokes) گرفته شده است؛ همان مسئله‌ای که سال‌هاست در فهرست هفت مسئله‌ی حل‌نشده‌ی بنیاد کلی قرار دارد.

OpenAI در همان اعلامیه ادعا کرده که همان مدل داخلی، بیش از ۱۰۰ مسئله‌ی باز دیگر را در بیشتر شاخه‌های ریاضی حل کرده است. در گزارش منبع به جزئیات این مسائل، فهرست آن‌ها یا روش راستی‌آزمایی‌شان اشاره‌ای نشده است.

سرعت بالای این نتایج واکنش تندی برانگیخته است. بر پایه‌ی گزارش، پیش‌تر در همین ماه ۲۵ ریاضیدان برنده‌ی مدال فیلدز نامه‌ای سرگشاده امضا کردند و هشدار دادند آزمایشگاه‌های هوش مصنوعی با رقابت بر سر حل مسائل مشهور ریاضی، کار فکری آن‌ها را تهدید می‌کنند.

گروه جدید چنان‌که از نامش پیداست بیشتر نقش مشورتی دارد: ارزیابی اهمیت نتایج تازه و هماهنگ‌کردن زمان انتشار آن‌ها. اعضا دستمزد نمی‌گیرند، اما می‌توانند بدون درخواست نظر بدهند، دیدگاه‌هایشان را علنی کنند و درباره‌ی ترکیب اعضای خود تصمیم بگیرند؛ همین موضوع تا حدی استقلال آن‌ها از شرکت را تأمین می‌کند.

با این حال، این گروه اجازه ندارد پژوهش ریاضی جاری OpenAI را کند یا مسیرش را تغییر دهد. در پست وبلاگ شرکت تصریح شده که گروه مسئول مشاوره درباره‌ی آهنگ پیشرفت داخلی OpenAI در ریاضیات نیست. مؤسسه مطالعات پیشرفته هم در بیانیه‌ی خود این نکته را برجسته کرده و گفته هرچند مشاوره می‌دهد، قدرت تصمیم‌گیری در هیچ شرکت هوش مصنوعی را ندارد و مسئولیت تصمیم‌های هر شرکت بر عهده‌ی خودش است.

بر اساس گزارش، ۹ ریاضیدان سرشناس به‌عنوان اعضای اولیه‌ی این گروه معرفی شده‌اند. نکته‌ی قابل توجه اینکه تنها یکی از آن‌ها، کامیلو د للیس از مؤسسه مطالعات پیشرفته، نامه‌ی برندگان مدال فیلدز را هم امضا کرده بود.

جزئیات فنی به زبان ساده

برای فهم اهمیت ماجرا باید دو چیز را از هم جدا کرد: توانایی مدل در تولید راه‌حل، و اعتبارسنجی آن راه‌حل. در ریاضیات، برخلاف بسیاری از حوزه‌ها، پاسخ درست را نمی‌توان با «قانع‌کننده به‌نظر رسیدن» پذیرفت؛ باید اثبات شود و اثبات باید در برابر بازبینی دقیق متخصصان دوام بیاورد. به همین دلیل است که ادعای حل بیش از ۱۰۰ مسئله‌ی باز، بدون انتشار اثبات‌ها و سازوکار داوری مستقل، در جامعه‌ی ریاضیات با احتیاط روبه‌رو می‌شود.

مسئله‌ی ناویر-استوکس به معادلاتی مربوط است که حرکت شاره‌ها (مایعات و گازها) را توصیف می‌کند و یکی از مسائل جایزه‌ی هزاره است. حل کامل چنین مسئله‌ای از نظر علمی بسیار سنگین وزن است، اما در گزارش منبع توضیح داده نشده که راه‌حل منتشرشده تا چه حد کامل یا پذیرفته‌شده است.

از سوی دیگر، ساختار گروه مشورتی هم نکته‌ی فنی مهمی دارد: گروه می‌تواند اهمیت نتایج را بسنجد و زمان انتشار را هماهنگ کند، اما بر سرعت پژوهش داخلی نظارتی ندارد. این یعنی سازوکار فعلی بیشتر شبیه یک کانال ارتباطی و داوری نسبی است تا یک نهاد تنظیم‌گر.

چرا این اتفاق مهم است؟

این خبر دو لایه دارد. لایه‌ی اول، رقابت فشرده‌ی آزمایشگاه‌های هوش مصنوعی بر سر دستاوردهای ریاضی است؛ حوزه‌ای که تا پیش از این نماد کار انسانی و بلندمدت به شمار می‌رفت. وقتی یک شرکت مدعی حل ده‌ها مسئله‌ی باز می‌شود، مرز میان «ابزار کمکی برای ریاضیدان» و «رقیب ریاضیدان» مبهم می‌شود.

لایه‌ی دوم، بحث اعتماد و حاکمیت علمی است. امضای نامه‌ی سرگشاده توسط ۲۵ برنده‌ی مدال فیلدز نشان می‌دهد بخشی از جامعه‌ی ریاضیات نگران است که سرعت انتشار نتایج بر دقت و اعتبارسنجی پیشی بگیرد. تشکیل گروه مشورتی را می‌توان تلاشی برای پاسخ به همین نگرانی دید، هرچند محدود بودن اختیارات گروه پرسش‌هایی درباره‌ی اثرگذاری واقعی آن باقی می‌گذارد.

برای صنعت هوش مصنوعی، این ماجرا الگویی است که ممکن است تکرار شود: شرکت‌ها به‌جای پاسخ مستقیم به انتقادها، نهادهای مشورتی مستقل تشکیل می‌دهند. اینکه چنین نهادهایی به هنجار پذیرفته‌شده تبدیل شوند یا صرفاً ابزار مدیریت افکار عمومی باشند، به عملکرد آینده‌شان بستگی دارد. برای پیگیری روندهای مشابه، می‌توانید آخرین اخبار OpenAI را دنبال کنید.

این خبر برای کاربران چه کاربردی دارد؟

برای کاربر عادی، این خبر به‌طور مستقیم محصول یا قابلیت تازه‌ای معرفی نمی‌کند. در گزارش منبع درباره‌ی دسترسی کاربران، قیمت یا عرضه‌ی عمومی این مدل ریاضی چیزی گفته نشده است، پس نمی‌توان درباره‌ی در دسترس بودن آن برای کاربران ایرانی یا سایر کاربران حدس قطعی زد.

کاربرد عملی‌تر در سطح انتظارات است. اگر مدل‌های ریاضی سریع‌تر پیشرفت کنند، ممکن است در میان‌مدت ابزارهای آموزشی و پژوهشی دقیق‌تری در دسترس دانشجویان و پژوهشگران قرار بگیرد؛ اما تا زمانی که اثبات‌ها و فرایند داوری مستقل منتشر نشود، بهتر است ادعاهای «حل مسئله‌ی حل‌نشده» را با احتیاط خواند. برای درک بهتر شیوه‌ی پوشش چنین اخباری، تحلیل خبر با هوش مصنوعی و خبرنگار هوش مصنوعی هوشینا را ببینید.

تحلیل: بعد از این چه می‌شود؟

به‌نظر می‌رسد هدف اصلی OpenAI از تشکیل این گروه، ساختن کانالی رسمی برای گفت‌وگو با جامعه‌ی ریاضیات باشد، بدون آنکه کنترل سرعت پژوهش داخلی از دستش خارج شود. این طراحی دوپهلو است: از یک سو به ریاضیدانان امکان می‌دهد نظر مخالفشان را علنی کنند و در ترکیب گروه اثر بگذارند؛ از سوی دیگر، هیچ اهرمی برای توقف یا تغییر مسیر پژوهش به آن‌ها نمی‌دهد.

ممکن است در ماه‌های آینده فشار برای انتشار اثبات‌ها و داوری مستقل افزایش پیدا کند. اگر OpenAI متن کامل اثبات‌ها را در اختیار داوران مستقل بگذارد، بخشی از انتقادها فروکش می‌کند؛ اما اگر انتشار نتایج با همان سرعت و بدون شفافیت ادامه یابد، احتمالاً شکاف میان آزمایشگاه‌ها و بخشی از جامعه‌ی ریاضیات عمیق‌تر می‌شود. همچنین محتمل است آزمایشگاه‌های دیگر هم نهادهای مشورتی مشابهی بسازند تا در رقابت، مشروعیت علمی خود را تقویت کنند.

نکته‌ی مهم دیگر، نقش مؤسسه مطالعات پیشرفته است. این مؤسسه در بیانیه‌اش تأکید کرده که مسئولیت تصمیم‌های شرکت‌ها بر عهده‌ی خودشان است؛ موضعی که نشان می‌دهد نهادهای علمی هم می‌خواهند فاصله‌ی خود را با شرکت‌ها حفظ کنند. در مجموع، به‌نظر می‌رسد این گروه بیشتر یک نقطه‌ی شروع برای گفت‌وگو باشد تا یک سازوکار نظارتی؛ موفقیتش به شفافیت واقعی در انتشار نتایج بستگی دارد.